New York Times ve Kurtuluş Savaşı, Temmuz 1919 – Mayıs 1920

Tezim için son iki yıldır New York Times arşivleriyle fazlasıyla içli dışlı olduğumdan Kurtuluş Savaşı döneminde gazetede yer alan haberlere de denk geldiğim olmuştu. Tezi bitirince bu konuda ufak bir derleme yaparım demiştim, tez bitti ve sonunda boş vakit bulabildim.

Öncelikle bu derlemeyi şimdilik sadece Atatürk’ü ismen içeren makaleler üzerinden ve öncelikli olarak “Kemal Pasha” kelimelerinin getirdiği sonuçlar üzerinden yaptım, incelediğim yıllar ilerledikçe aradığım kelimeler de farklılık gösterebilir. Faydalandığım kaynak New York Times’ın herkese açık dijital arşivi. New York Times’ın kullandığı dil savaş ilerledikçe, belki de Türkler güçlendikçe, agresifleşiyor. Atatürk’e Kemal Pasha veya Mustafa Kemal yerine Kemal dedikleri veya Osmanlı’dan sadece Türk diye bahsettikleri de olmuş. Haberlerin bir çoğu, hatta belki hepsi, propaganda amaçlı yazılmış görülüyor. Burada amacım bu haberlerin doğruluğu veya yanlışlığını kanıtlamaktan ziyade hepsini özetleriyle beraber bir yerde toplamak.

Makalelerin bir çoğunu ben de ilk kez okuduğum için serinin sonunda gözüme takılan bazı konuları ayrıca yazacağım. Özellikle Oryantalist tasvir konusunda şimdiden bir şeyler söylemek mümkün. Çok fazla materyal olduğu için yazıyı bölümlere ayırmaya karar verdim. İlk bölüm 31 Temmuz 1919 ve Mayıs 1920 tarihini yani savaşın ilk yılına kadar kadar geçen süreyi konu alıyor. 31 Temmuz 1919 Atatürk’le ilgili çıkan ilk haber olduğu için Mayıs 1919 yerine bu tarihten başlamayı uygun gördüm.

“Kemal Pasha” araması ilk olarak 31 Temmuz 1919 tarihli bir haber getiriyor. Habere göre Tatarlar ve Türk Ordusu’nun Ermenistan’ın tedarik hattını kestiğiyle alakalı.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1 Ağustos 1919 tarihli bir haber ise Anadolu’da Kemal Paşa’nın başında olduğu bir kalkınma hareketinin Müttefik Devletilere karşı saldırı olasılığını konu alıyor. Bu kısa haber ayrıca Paris’e ulaşan dedikodular arasında İran’ın Müslümanların Hristiyanlarla yer değiştirmesine karşı olarak Türklere destek verdiğini söylüyor. Konstantinopolis’deki siyasi karışılık sonucu tüm yurdun bir kaos ortamına sürükleneceği de haberin belirttiği endişeler arasında.

10 Kasım 1919 tarihli makale ise Hahambaşı Narhoum Efendi’nin Kemal Paşa ile ilgili röportajını konu alıyor. Narhoum Efendi, Türkiye’deki milliyetçi hareketin Müttefik Devletlere karşı bir hareket olmadığını ve sadece Wilson Doktrini’ne uygun olarak Osmanlı topraklarının Osmanlı’ya ait kalması gerektiğini savunduğunu söylüyor. Narhoum Efendi ayrıca bazı Arap isyancıların Mustafa Kemal’le Fransa ya da İngiltere’ye karşı iş birliği yaptıklarını iddia etmeleri durumunda Müttefikleri kandırmaya çalışmış olmakla itham edereki sözlerine değer verilmemesi için uyarıyor. Hahambaşı, Türkiye’nin en büyük sorunu olarak belirsizliği gösteriyor. Yiyecek – içecek bulmakta zorlanmayan İstanbul halkının en büyük sorununun ise yangınlar sonucu yaşanamaz hale gelen evlerden kaynaklanan konut sorunu olduğunu belirtiyor.

1920 senesinde geldiğimizde ise Mustafa Kemal’in Yunan işgal kuvvetlerine karşı bir saldırı planı içinde olduğu yazılıyor. 3 Ocak 1920 tarihli bu haber Mustafa Kemal’in orduyu İzmir’in güneyine çektiği bilgisini içeriyor ve Mustafa Kemal Müttefik devletlerin yurdu bölme planına karşı çıkan milliyetçi bir lider olarak tasvir ediliyor. Haberin kalanında ise 23 Aralık tarihli bir bilgi olarak Osmanlı delegesinin Paris’e barış görüşmelerine gitmekte olduğundan söz edilmiş.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1 Mart 1920 tarihli bu haberde ise Türklerin Adana’nın doğusuna devam eden tren yolunu kestiği ve ordumuzun Maraş’ta Fransızlar ile çarpışmasını konu alıyor. Amerika Dış İşleri Bakanlığı’ndan alınan bu bilgilere göre Antep’e doğru ilerleyen ve içerisinde Fransız ve Amerikalıların olduğu bir arabaya Türkler tarafından ateş açıldığı ancak yaralanan olmadığı bilgisi eşlik ediyor. Haber, aynı zamanda Maraş’ta Türkler tarafından öldürüldüğü iddia edilen Ermenilerden de bahsetmekte. Kendi hesaplarına göre beş bin Ermeni vatandaşın öldürüldüğünü ve işkenceye uğradığı bildirilmiş. Verilen detaylı bilgiye göre Amerikalılar tarafından kurulan ve Ermeni kızların kaldığı bir sığınma evi ise Türkler tarafından basılıp içerisindeki kızlar öldürülmüş. Maraş’ta bulunan Amerikan kolejinde ise Amerikalıların üzerine ateş açıldığı belirtilmiş.(1) Haberin devamında ise hem İskenderun’nun Türkler tarafından alınmasını hem de Ermeniler hakkındaki haberlerin İngiliz kaynaklı olduğunu belirtilerek Fransızların bu duyumları yalanladıkları yazılmış. 29 Şubat’ta Paris’ten gelen bilgiye göre ise Türkler ile işbirliği içinde olan Arapların, I. Faysal tarafından verilen emirle geri çekildikleri belirtilmiş. Haber aynı zamanda Fransız kayıplarının birkaç kişi ile sınırlı oluğunu belirtirken, Mustafa Kemal’in Fransızlara karşı yapılan saldırıların durdurulması yönünde bir emir verdiğinden de bahsediyor.

10 Mart 1920 “Zararsız Türk” başlığına sahip makale, İngilizlerin Türkleri “zararsız” ilan etmesine karşın Maraş’ta öldürüldüğü iddia edilen Ermenilere dikkat çekiyor. Makale, İngilizlerin, Müttefiklerin Sultan üzerinde savaşta Almanya’nın sahip olduğundan bile fazla bir etkiye sahip olduğunu iddia ettiklerini ve Maraş olaylarının Sultan’a bağlı olmayan kişilerce gerçekleştirdiğini belirttiğinin altını çiziyor. Makalenin geri kalanı Sultan’ın Mustafa Kemal’e neredeyse bağlı olduğunu ve Maraş’ta gerçekleştiği iddia edilen olayların da Mustafa Kemal tarafından emredildiğini iddia ediyor. Makale Fransızların durumu kontrol etme isteğini, Yunanistan’ın önerdiği yüz bin askeri reddettiği gerekçesi ile sorguluyor.

11 Mart 1920 tarihli başlık  Müttefiklerin İstanbul’u işgal edecekleri haberini veriyor. Haberin detaylarında İstanbul’un işgalinin disiplin amaçlı olduğu ve Ermeni olaylarının bir sonucu olduğu belirtiliyor. Mustafa Kemal’e karşı bireysel bir yaptırım olup olmayacağının ise muallakta olduğunu belirten haber böyle bir şeye karar verilmesi durumundan bundan İzmir’de işgal konumunda bulunan Yunan ordusunun sorumlu olacağını belirtiyor. İstanbul’daki işgalin ise devlet dairelerinin bir kısmının kontrolünü de içereceği söylemi de haberde yer alan başka bir detay. Haberin devamında ise Yunanistan başbakanı Venizelos’un hevesi ve girdiği riskin büyüklüğünden söz edilmiş.

New York Times, 13 Mart 1920’de Venizelos’un Mustafa Kemal ve Türk birliklerini yoketmek için yüz bin asker önerdiğini bir kez daha haber yapmış. Haber, Müttefikler arasındaki bir Müslüman birliği endişesini de dile getirmekte. Türklerin ezilmesi karşısında, Arapların Türklere yardım edebileceği görüşünden bahsedilirken, İtalyanların Müslüman askerleri Türklere karşı karşıya getirmekten kaçınmak istediği yazılmakta. Haberin geri kalanında ise Boğazdaki Müttefik donanması gösterileri ile İstanbul’daki Fransız ve İngiliz askeri yürüyüşlerinin halk tarafından tepkisizce izlendiği belirtilmekte. Haber, Illinois’lu Cumhuriyetçi Senatör Sherman’ın [Lawrence Yates Sherman] Türklerin Konstantinopolis ve tüm Hıristyanlar üzerindeki hükümdarlığının sona erdirilmesini ve ülkenin batısındaki büyük bir bölgenin ise Yunanistan’a devredilmesini önerdiği yazarak sonlanmakta.

 

15 Mart 1920 tarihli bu haber ise Milliyetçi Parti olarak adlandırılan Jön Türkler ve “Çanakkale’nin meşhur koryucusu” olarak isimlendirilen Kemal Paşa ile ilgili. Partinin amaçları arasında Osmanlıya ait toprakların yeniden alınması, Müslüman olmayan nüfusun itlaf edilmesi ve Bolşeviklerle işbirliğine ilave olarak Afgan, Tatar ve İranlılar arasında bir pan-Müslüman birliği kurulmak istendiği de var. Sultan’a bağlı olarak hareket eden Damat Ferit Paşa’nın Mustafa Kemal’in Anadolu’da örgütlenen kalkışmasını durdurmaya çalıştığı ancak başarılı olmadığı da not edilmiş. Haber Mustafa Kemal’e açıkça “despot” demekte ve Anadolu’nun her yanında yer aldığı söylenen katliam ve cinayetlerden bahsetmekte.

 

 

 

2 Nisan 1920’ye geldiğimizde ise Kemal Paşa’nın Adapazarı’nı ele geçirip birliklerini İzmit’te İngilizlerin karşısına konuşlandırdığı haber yapılmış. Fransızlardan alınan bilgiye göre Batı Anadolu’da gerçekleşenen ayaklanmanın Müttefiklerin aksine Kemal Paşa’yı hedef aldığı da belirtilmiş

 

 

 

 

 

 

 

18 Nisan 1920 tarihli kısa haberde ise Anadolu’da Saimbeyli, Antep ve Urfa dışında bulunan Amerikalı çalışanların [haberde işçi kelimesi kullanılmış] güvenliğinin “Mustafa Kemal’in Milliyetçi Hükümeti” tarafından bildirildiği yazmakta.

2 Mayis 1920, Kurtulus Savasi’nin birinci yılı dolarken New York Times Türk delegesinin barış görüşmeleri için Paris’e hareket ettiğini yazmakta. Bu delegenin imza yetkisi olmadığı ve imza yetkisi olan tek kişi Damat Ferit Paşa’nın da Konstantinopolis’de Mustafa Kemal’e karşı gönderilen birlikleri kontrol etmekte olduğu yazmakta. Haber İzmir ve Trakya’nın Yunanistan’a verilecek olmasına karşı duyulan huzursuzluğu da belirtmekte.  Mevcut hükümetin bu anlaşmayı imzalayıp imzalamaması ise Konstantinopolis çevrelerinde Milliyetçilerin anlaşmanın şartlarına karşı savaşacakları düşünüldüğünden önemsiz görülmekte olduğu da haberde belirtilmiş. Haber, Milliyetçilerin Anadolu’da yenilmesi için Müttefiklerin Levant’ta bulunan tüm askeri güçten daha fazla güç göndermesi gerektiğini belirterek, Konstantinopolis ve etrafındaki elli bin İngiliz askerinin ancak başkenti kontrol etmek için yeterli olduğunu belirtmekte. Mustafa Kemal Paşa’nın ise, İzmir’de bulunan yüz bin ve ayrıca Trakya ve Anadolu için hazır bekleyen diğer bir yüz bin Yunan askeri karşısında tahminen elli bin ila iki yüz bin arasında değişen askeri gücü olduğu yazmakta.

İstanbul gazetelerinde genel havanın sıkı sansüre rağmen kötümser olduğu, Trakya ve İzmir’in kaybedilmesinin tekrardan görüşülebilir olduğunun umulduğunu belirten haber, İstanbul’daki Türklerin aynı şeyleri Silifke ve Suriye için hissetmediğini ve Avrupa’daki topraklara daha çok önem verdiğini yazmakta. Harbiye Nezaretinde gizemli bir şekilde çıkan yangının ise ciddi miktarda nakit parayı ve önemli arşiv belgelerini kül ettiğinden de bahseden haber, çeşitli kaynaklardaki kanıtların Mustafa Kemal’e karşı ciddi bir durdurma girişiminde bulunulmadığını gösterdiğini de belirtiyor.

Mustafa Kemal’in “Biz üç cephede savaşıyoruz – Ermenistan, Silifke ve Marmara kıyısı – ancak geçici olarak Aydın cephesinde sessiz kalmak zorundayız.” sözünü de paylaşarak Aydın’daki hattın Yunanistan tarafından tutulduğunu belirtiyor. Milliyetçiler ve İtalyanlar arasındaki arkadaşça yakınlaşmadan da bahseden haber, İtalyanların Türklere cephane sağladığına dair raporlar olduğunu ekliyor.

Savaşın birinci yılına ait son haber 13 Mayıs 1920’ye ait. “Türk İsyancılar Çanakkale Boğazına İlerliyor” başlıklı haberde Milliyetçi güçlerin Sultan’ın askerlerini İzmit’te geri püskürttüğü ve Çanakkale Boğazına doğru hareke geçtikleri yazmakta. Bursa ve Adapazarı’nda Mustafa Kemal’in ordusuna katılmak isteyen her mahkumun serbest bırakıldığı belirtilen haberde aynı zamanda Sultan’ın ordusundan birçok kişinin Mustafa Kemal’e katılması sonucu Sultan’ın ordusunun çökme ihtimalinin ciddiyet kazanmasından da bahsetmekte. Mustafa Kemal Paşa’nın Damat Ferit Paşa’ya gönderdiği bir mesajda ise ülkeye ihanet girişimi sonucunda kendisinin tanınmadığını ve dolayısı ile kendisiyle müzakere edilmeyeceğinin yazıldığı belirtilmekte.

 

1. Maraş’taki Yabancı Okullar Hakkında Detaylı Bilgi